پوسیدگی دندان و راه های جلوگیری از آن

در ابتدا پلاک دندانی را تعریف می‌کنیم: پلاک لکه‌ی زرد رنگی بر روی دندان می‌باشد که قسمت اعظم آن (۸۰ـ٪۷۰) میکروب‌های دهان بوده و بقیه‌ی آن شامل خرده‌های غذایی و ترکیبات بزاق می‌باشد.
مکانیسم پوسیدگی: معادله‌ی ساده‌ی زیر برای توضیح مکانیسم پوسیدگی و راه‌های جلوگیری از آن بسیار کمک کننده است:
 

میکروب‌های موجود در پلاک، از قند موجود در مواد غذایی استفاده کرده و آن را به اسید تبدیل می‌کنند. این اسید در دراز مدت مینای دندان را حل کرده، پوسیدگی آغاز می‌شود. اگر این روند متوقف نشود پالپ دندان درگیر شده و دردهای شدیدی بروز خواهد نمود.

 مستعدترین مکان‌ها در برابر پوسیدگی عبارتند از:
۱- سطح جونده‌ی دندان‌های آسیا که شیارهای باریک و عمیقی دارد: این قسمت به علت عدم ورود موهای مسواک به شیارها و تمیز نشدن آن‌ها، محیط مناسبی برای شروع پوسیدگی می‌باشد (مخصوصاً در اولین دندان آسیای بزرگ دائمی). برای پیشگیری از پوسیدگی در این نواحی، اگرچه مسواک زدن دقیق با خمیردندان‌های فلورایده تا حدی مؤثر است ولی استفاده از دهان‌شویه فلورایده و فیشورسیلانت به این مهم کمک خواهد کرد.
۲- سطوح بین دندانی (ناحیه تماس بین دندان‌ها): برای تمیز نمودن این ناحیه، مسواک کارایی نداشته و ضروری است از نخ دندان استفاده شود. مراجعه‌ی منظم به کلینیک دندانپزشکی نیز در پیش‌گیری از پوسیدگی نواحی بین‌دندانی مؤثر خواهد بود.

 علایم پوسیدگی دندانی
وجود نقاط قهوه‌ای با سیاه بر روی دندان‌ها، نشان‌گرِ پوسیدگی خفیف بوده و اگر این تغییر رنگ به‌همراه درد در موقع مصرف شیرینی‌جات، درد خود به خود و یا حساسیت دندان به سرما و گرما باشد، بیانگر پوسیدگی عمیق و شدید می‌باشد. گاهی بوی بد دهان نیز می‌تواند علامتی از پوسیدگی دندان باشد.
 
عوامل مؤثر در بروز پوسیدگی
وضعیت بزاق دهان: بزاق علاوه بر خاصیت میکروب‌کشی، نقش شویندگی دهان و دندان را نیز دارد. بنابر این در جلوگیری از پوسیدگی دارای نقش مهمی است و در صورت کم شدن ترشح بزاق (در مواردی مثل اشعه درمانی، دیابت، مصرف قرص‌های ضداشتها، استرس، بحران‌های روحی و...) پوسیدگی افزایش چشم‌گیری می‌یابد.
شکل و فرم دندان‌ها، طرز قرار گرفتن آن‌ها، جنس دندان‌ها، تغذیه، شغل، ارث، بزاق و به‌ویژه بهداشت دهان و دندان، از عوامل مؤثر در پوسیدگی هستند.

 راه‌های پیشگیری از پوسیدگی
* رعایت بهداشت دهان و دندان: مهم‌ترین اصل در پیشگیری از پوسیدگی است که به روش‌های زیر انجام می‌شود:
۱- مسواک ۲- نخ دندان ۳- دهان‌شویه

روش صحیح مسواک زدن

در اینجا روشی را توضیح می‌دهیم که مقبولیت بیشتری در بین دندان‌پزشکان دنیا دارد (روش Bass):
‍۱.  مسواک را در حالتی نگه می‌داریم که موهای آن زاویه‌ای ۴۵ درجه نسبت به دندان‌ها داشته باشند، تا شیار لثه‌ای به‌خوبی تمیز شود.
 
۲. مسواک را به‌صورت حرکات لرزشی، به عقب و جلو حرکت دهید. توجه داشته باشید که دامنه این حرکات نباید بیشتر از عرض یک دندان باشد. در هر قسمت مسواک را ۲۰ بار حرکت دهید. با این روش شما در هر قسمت ۳ـ۴ دندان را به‌خوبی تمیز می‌کنید؛ سپس به‌سراغ قسمت بعدی دندان‌ها بروید و به این ترتیب سطح خارجی دندان‌های بالا و پایین را تمیز کنید.
 
۳. برای سطح داخلی دندان‌های هر دو فک نیز همانند سطح خارجی عمل کنید. مسواک را با زاویه ۴۵ درجه نسبت به دندان‌ها قرار دهید و هر ۳ـ۴ دندان کنار هم را ۲۰ بار با حرکات لرزشی عقب و جلو تمیز کنید.
 
۴. سطح جونده‌ی دندان‌های بالا و پایین را نیز با حرکات لرزشی عقب و جلو تمیز کنید و پس از تمیز کردن هر ۳ـ۴ دندان به سراغ قسمت بعدی دندان‌ها بروید.
 
۵. معمولا در سطح داخلی دندان‌های قدامی بالا و پایین نمی‌توان مسواک را به راحتی قرار داد و دندان‌ها را به‌خوبی تمیز نمود؛ مخصوصاً در افرادی که دارای قوس‌های فکی باریک هستند. برای تمیز کردن این نواحی باید مسواک را به‌صورت عمودی قرار داد و با حرکات لرزشی بالا و پایین آن‌ها را تمیز کرد.
 
۶. سطح زبانتان را نیز مسواک بزنید. این کار به خصوص در از بین بردن بوی بد دهان بسیار مؤثر است.
در پایان به این نکته‌ی مهم توجه داشته باشید که یک مسواک زدن کامل، ۴ دقیقه باید طول بکشد. یعنی دقیقاً ۲۴۰ ثانیه!
 

روش صحیح نخ دندان کشیدن

۱. از یک نخ دندان مناسب که در داروخانه‌ها به‌وفور یافت می‌شود، یک تکه به‌اندازه‌ی ۴۰ـ۳۰ سانتیمتر ببرید.
۲. دو سر نخ دندان را به یکدیگر گره بزنید تا حلقه‌ای تشکیل شود که این حلقه‌ی نخ به‌درستی بین انگشتان دو دست قرار گیرد و تسلط کافی به نخ دندان داشته باشید.
 
همان‌طور که در تصویر بالا می‌بینید حلقه‌ی نخ دندان را لای انگشتان دست طوری بگیرید که انگشتان شست و سبابه آزاد باشند. بزرگ و کوچک بودن حلقه، تسلط شما را به نخ دندان کمتر می‌کند، لذا بعد از مدتی استفاده، مقدار (طول) نخ دندانی را که باید ببرید تا مناسب اندازه‌ی انگشتان دستتان باشد، به‌دست خواهید آورد.
 
۳. مانور انگشتان جهت سهولت در کار با نخ دندان خیلی مهم است. از انگشتان شست جهت استفاده در دندان‌های فک بالا و از انگشتان سبابه جهت پاک کردن دندان‌های پایین استفاده کنید.
۴. قرار گیری انگشتان باید به‌صورتی باشد که فاصله‌ی دو انگشت دست بین ۲ـ۵/۱ سانتیمتر باشد که بهترین موقعیت تسلط بر نخ دندان است و این فاصله را با افزایش یا کاهش قطر حلقه‌ی نخ می‌توانید به‌دست آورید.
۵. تصویر روبه‌رو نحوه‌ی استفاده از نخ دندان را در فک بالا به‌خوبی نشان می‌دهد. نخ دندان را به آرامی به‌دور هر دندان بلغزانید و در حین انجام این کار، نخ را محکم و کشیده نگه دارید.
 
نخ دندان را به عقب و جلو حرکت دهید و اطمینان حاصل کنید که نخ را از بین همه‌ی دندان‌ها گذرانده‌اید. هیچ‌گاه نخ دندان را با زور و فشار بین دندان‌ها وارد نکنید، زیرا باعث آسیب لثه‌ها می‌شود. بلکه آن را به آرامی میان دندان‌ها حرکت دهید.
۶. تصویر آخر هم نحوه‌ی استفاده از نخ دندان را در فک پایین نشان می‌دهد. در این قسمت هم باید همان توصیه‌های لازم برای فک بالا (شماره‌ی ۵) را اجرا کنید.
 
شاید دفعات اول، مانور دادن با نخ دندان حلقه شده کمی مشکل باشد، ولی به‌مرور، کار کردن با آن راحت خواهد شد.

نکته‌ی مهم در استفاده از نخ دندان، این است که بعد از نخ کشیدن هر دندان، آن را کمی بچرخانید (یا با انگشتتان نخ دندان را تمیز کنید) تا برای پاک کردن مواد غذایی و پلاک از بین دندان دیگر، همیشه نخ تمیز به‌کار برده شود.
در صورت چرخش مداوم نخ از انتقال مواد غذایی موجود در بین یک دندان به نواحی مجاور جلوگیری خواهید کرد. حلقه بودن نخ دندان این مزایا را دارد که از کل طول نخ استفاده می‌کنید.

کاهش مصرف مواد قندی غیرضروری
اگر بتوانیم مواد قندی را به‌نحوی صحیح استفاده کنیم و در موارد غیرضروری استفاده از آن را حذف نماییم به میزان ۷۰ درصد می‌توانیم پوسیدگی را کاهش دهیم. عده‌ای تصور می‌کنند که شیرین‌های طبیعی مثل عسل، دندان‌ها را کمتر دچار پوسیدگی می‌سازد ولی تحقیقات نشان داده که عسل با داشتن ۸۵درصد قند به‌شدت سبب پوسیدگی می‌شود. همچنین استفاده از شربت‌های دارویی و تقویتی به‌دلیل داشتن قند بسیار زیاد برای دندان‌ها مضر می‌باشد و تمیز کردن دندان‌ها بعد از استفاده از این شربت‌ها ضروری است.
شیرینی میوه‌جات در عرض ۵ دقیقه از دهان پاک می‌شود در حالی که شیرینی موادی مثل تافی، بیسکویت، کارامل، شکلات، ۱۵ تا ۲۰ دقیقه و آدامس تا ۴۰ دقیقه یا بیشتر باقی می‌ماند.

کاهش دفعات مصرف مواد قندی
تحقیقات نشان می‌دهند بعد از خوردن مواد قندی ۵ـ۲ دقیقه طول می‌کشد تا توسط میکروب‌های پلاک، اسید تولید شود و در طی ۱۰ دقیقه میزان اسید به حداکثر مقدار خود می‌رسد. سپس ۲۰ الی ۶۰ دقیقه در همان حال باقی می‌ماند که در این فاصله این مواد اثر پوسیدگی‌زایی خود را اعمال می‌کند و بعد از آن به‌تدریج به حالت عادی برمی‌گرد. با خوردن مجدد مواد قندی محیط دهان دوباره اسیدی شده و دندان‌ها به‌طور مداوم در معرض اسید قرار می‌گیرند.

• فلورایدتراپی و فیشورسیلانت: (در صفحات بعد توضیح داده خواهد شد).
• ترمیم دندان‌های پوسیده: این کار که شامل عصب کشی و پرکردن دندان میشود، باعث کمتر شدن میزان میکروب‌های مخرب دهان می‌گردد.
‌امصرف مواد قندی در زمان مناسب: یعنی مصرف مواد قندی همراه وعده‌های غذایی نه بین وعده‌های غذایی.
• مراجعه هر ۶ ماه یک بار به دندانپزشک: قابل ذکر است که عدم وجود درد دندانی دلیل سالم بودن دندان نیست. تنها هنگامی از سالم بودن دندان‌ها می‌توان مطمئن شد که دندانپزشک با معاینه‌ی دقیق، آن را به اطلاع ما برساند.