بیماری های دهان و دندان و روش های درمان آنها

دیدگاه مسلط پزشکی جالینوسی مبنی بر ناشی شدن بیماری ها از به هم خوردن تعادل اخلاط ، در بیماری های دهان و دندان نیز به چشم می خورد . با بررسی متون پزشکی کهن در می یابیم بسیاری از بیماری های دهان و دندان از دیر باز شناخته ده بودند و در مواردی به درمان هایی امروزی بر می خوریم ، از جمله درمان هایی برای کرم خوردگی و پوسیدگی ، شکستگی ، آماس لثه ، تغییر رنگ ، کند شدن ( ضرس) ، جنبان ( لق) شدن ، جرم گرفتگی و درد دندان ها ، انواع دهانشویه ، بخور ، و مرهم ، داغ کردن و کشیدن دندان در درمان این بیماری ها تجویز می شد .
عموما طبع دندان را خشک و این خشکی را عامل استواری آن می دانستند ولی زیاد یا کم شدن این خشکی و در مجموع به هم خوردن تعادل طبیعی در دندان یا سراسر تن را منشا پدید آمدن بیماری های دندان و بافت های نگه دارنده آن می دانستند.

وجود کرمی که باعث خرابی دندان می شود از ئوران باستان در باور مردم بوده است و اکنون نیز این اصطلاح به کار می رود در متون کهن می توان به نقل های رازی از جالینوس و دیوسکوریدس (قرن اول میلادی ) و ابن ماسویه در باب کرم دندان ، چگونگی رویارویی با آن و ترکیب هایی برای راندن کرم دندان اشاره کرد.
جالینوس پوسیدگی دندان را پیامد ماده ای تند در دندان می دانست و برای درمان آن داروهای خشک کننده تجویز می کرد به عقیده حنین بن اسحاق پوسیدگی دندان نوعی زخم است و چون طبع دندان خشک است ، خشک کننده ها بهترین و سازگارترین دارو برای درمان آنها به شمار می رود. ابن سینا پوسیدگی دندان را ناشی از گرد آمدن مواد زائد در دندان دانسته است.
 برای درمان دندان درد ، شکستن و کندی دندان روش های مختلفی تجویز شده است

از جمله اینکه در صورت درد شدید دندان را با وسیله ای سورخ می کردند و دارو را به درون دندان می ریختند و تلاش می کردند تا حد امکان دندان را نکشند و آخرین راه درمان  کشیدن آن بوده است.

برای رفع لقی دندان دهانشویه ها ، داغ کردن و بستن دندان ها با نوار های زرین و سیمین تجویز می شد بستن دندان های لق شده به دندان های استوار ، که اکنون با شیوه های پیشرفته انجام می شود ، از شیوه های درمانی کهنی است که در منابع روش های آن به دقت گزارش شده است برخی از این دستور ها از منابع قدیم تر نقل شده اند
روایت شده که عثمان ، خلیفه سوم نیز به وسیله ی مفتول طلا دندان های خود را محکم کرده بود .

احمد بن محمد طبری از شیوه پر کردن دندان با سرب خبر داده ولی خود آمیزه سرب و قلع و مصطکی را توصیه کرده است. رازی قلع را بهترین ماده برای پر کردن دندان پوسیده می داند به گفته احمد بن محمد طبری برخی درمانگران عاج فیل تراش داده را در سوراخ دندان جای می دادند که پیامد هایی نیز داشت این روش به نظر می رسد شکل ابتدایی پروتز های دندانی باشد

 کشیدن دندان ها 

کشیدن دندان آخرین روش درمانی بوده است و برای آن پیش شرط هایی در نظر گرفته می شد ابن قف ( متوفی 685 ) بازبینی همه ی دندان ها و لثه را به درمانگر توصیه کرده است. برای دندان کشیدن بی درد نیز دارو هایی توصیه می شد

بیمارهای لثه 

افزایش حجم بافت نرم اتاقک مغزه به گونه ای که از سطح جونده بالا زند ، ابولس ( هیپرپلاستیک پالپیا پالپ پولیپ ) نام داشت که از بیماری های شناخته شده لثه به ویژه در ناحیه دندان های آسیا بوده است

در چنین حالتی ، برخی افراد دندانپزشک با کشیدن دندان مخالفت می کردند چون دوباره گوشت می رویید . به گفته آنان ف در این مورد باید داروی خورنده (آکله) بر آن گذارند تا آن را از بین ببرد ، سپس داروی جوش دهنده بر جای دندان کشیده بگذارد که ترکیبی از سرکه و مازو ( عفص) و پوست انار بوده است اما زهراوی بریدن زائده را توصیه کرده است .
آماس گرم ، نارولیس/فارولیس که آماس گرم چرکین و سبب گندیدگی لثه می شود و پیامد آن دافتادگی لثه و بدبوشدن دهان است ، وابرلسی (ابولس) که به دنبال آماس گرم پدید می آید از جمله بیماری های شناخته شده بودند .درمان آنها در بسیاری موارد داغ کردن یا با انواع روغن های داغ یا با میله گداخته بوده است در دندانپزشکی نوین نیز جراحی با برق تا مدت ها جایگزین داغ گذاری پیشینیان بوده و در همه منابع لثه پزشکی (پریود نتولوژی) ، همواره از سودمندی یا زیان باری آن یاد شده است .

بیماری‌های شایع دهان و دندان

آفت
آفت یکی از زخم‌های شایع دهان است که به‌صورت زخم‌های کوچک سفید رنگی روی سطح داخلی گونه و پشت لب، کف دهان و کناره‌های زبان و به‌طور کلی روی مخاط متحرک حفره‌ی دهان ظاهر می‌شود. معمولاً تعداد زخم‌ها یک یا دو عدد بوده و گاهی به ۶ عدد هم می‌رسد و دارای درد و سوزش است. زخم‌ها معمولاً در عرض یک هفته بهبود می‌یابند ولی دوباره عود می‌کنند. علت آفت ناشناخته است اما حساسیت، استرس و کم‌خونی را در ایجاد آن دخیل می‌دانند. آفت درمان خاصی ندارد ولی می‌توان با مراجعه به دندانپزشک برای کاهش درد و سوزش ناحیه، دارو دریافت نمود. در برخی موارد نیز ترکیبی از منیزیم هیدروکساید و دیفن هیدرامین با نسبت مساوی، ۴ تا ۶ بار در روز توصیه شده است.
 

حساسیت دندان
حساسیت دندان به‌دنبال برخی درمان‌های دندانپزشکی به‌ویژه جرم‌گیری و یا به‌دنبال تحلیل لثه به‌وجود می‌آید. بر طبق آمار از هر ۶ نفر یک نفر به حساسیت دندان مبتلا می‌باشد.
اغلب بیماران از حساسیت نسبت به سرما شکایت دارند، اما درد ممکن است در حین استفاده از مسواک، مایعات گرم، شیرینی و یا ترشی هم ایجاد شود. باید بین این نوع حساسیت و درد ناشی از پوسیدگی و بیماری لثه تفاوت قایل شویم.
اگر حساسیت دندان ناشی از پوسیدگی و بیماری لثه نباشد؛ احتمالاً بدون هیچ درمانی و با گذشت چند روز تا چند هفته از بین خواهد رفت. ولی در بعضی موارد؛ حساسیت آن‌قدر شدید می‌شود که مانع خوردن، مسواک زدن و حتی نفس کشیدن می‌شود که باید برای رفع آن به کلینیک دندانپزشکی مراجعه کرد.
اصل اساسی و اولین قدم برای درمان حساسیت دندان، کنترل پلاک توسط بیمار و دندانپزشک است. در صورت تداوم حساسیت، دندان‌پزشک با مواد خاصی که در اختیار دارد در رفع آن خواهد کوشید. گاهی هم دندانپزشک استفاده از خمیردندان‌های ویژه ضدحساسیت و یا دهان‌شویه‌های فلوراید را به بیمار توصیه می‌کند. خمیردندان‌های رایج در ایران که برای این منظور استفاده می‌شوند عبارتند از:
سنسوداین، ترمودنت، و...

 جرم دندان
یک ساعت پس از تمیز کردن دندان‌ها در هر میلی‌مترمربع از سطح آن‌ها حدود   باکتریِ قابل زیست، تجمع خواهند یافت. در صورتی که به مدت ۴۸ ساعت دندان‌ها با مسواک تمیز نشوند به تدریج پلاک زرد رنگی بر روی دندان ایجاد می‌شود. در مراحل اولیه، می‌توان آن را با مسواک زدن صحیح حذف نمودن؛ اما در صورتی که بهداشت دهان همچنان رعایت نشود، به‌مرور، مواد معدنی موجود در بزاق، غذاها و میکروب‌های دهان بر روی آن رسوب کرده، پلاک تبدیل به یک جسم قهوه‌ای تا سیاه رنگ به نام جرم می‌شود که محکم به دندان می‌‌چسبد و به‌وسیله‌ی مسواک نمی‌توان آن را حذف نمود. جرم، باعث گیر کردن بیشتر مواد غذایی و آغاز روند پوسیدگی و تحلیل استخوان دور دندان می‌شود. بیشتر جرم‌ها پشت دندان‌های قدامی فک پایین و باکال دندان‌های آسیای بزرگ فک بالا تشکیل شده و در موقع نخ کشیدن باعث پارگی نخ دندان می‌شود. جرم باید حتماً توسط عمل جرم‌گیری برداشته شود.
 
 
بعد از جرم‌گیری
«کاهش التهاب و قرمزی لثه به‌دنبال جرم‌گیری اولیه»
جرم دندان تا ۸۰درصد شامل املاح معدنی (عمدتاً کلسیم و فسفر) است، لایه‌ای از پلاک دندانی همواره سطح جرم دندانی را می‌پوشاند و باعث تشدید بیماری پریودنتال می‌گردد.

بوی بد دهان و علل آن
بوی بد دهان دو منشأ دارد: «علل دهانی و دندانی» و «علل عمومی (غیردهانی)».

 علل دهانی و دندانی
عدم رعایت بهداشت دهان و دندان از مهم‌ترین عوامل بوی بد دهان است وجود دندان‌های پوسیده، بیماری لثه، دندان‌های نامرتب، پرکردگی‌های غلط که باعث گیر کردن مواد غذایی می‌شوند و زبانی که دارای پرزهای بلند باشد، دندان‌های مصنوعی غیراستاندارد، استعمال دخانیات و جرم‌های دندانی از دیگر علل دهانی-دندانی بوی بد دهان هستند.

 علل عمومی
در صورت عدم وجود مشکلات فوق‌الذکر، بوی بد دهان می‌تواند ناش از اختلالات گوارشی، تنفسی، کلیوی، دستگاه عصبی مرکزی و جذب سموم باشد. از بیماری‌های گوارشی می‌توان اختلالات ترشح اسید معده و یبوست را نام برد و از بیماری‌های دیگر می‌توان به سیروز کبدی، مصرف الکل و دیابت اشاره کرد. از بیماری‌های تنفسی، التهاب و عفونت مخاط بینی، انحراف بینی، جسم خارجی در بینی، التهاب حلق، سینوس چرکی، برونشیت حاد و مزمن چرکی و آمفیزم را می‌توان نام برد.
سرطان حلق و حنجره، ریه و دهان نیز می‌تواند از دیگر علل بوی بد دهان باشد.
استرس و نگرانی‌های عصبی زیاد با اثر بر ترشح بزاق و کاهش آن می‌تواند باعث بوی بد دهان شود. همین‌طور در دوران قاعدگی زنان نیز بوی بد دهان ممکن است به‌وجود آید.

درمان بوی بد دهان
بوی بد دهان در صبح طبیعی است و بیماری محسوب نمی‌شود. برای از بین بردن بوی بد دهان باید حداقل روزی سه بار به دقت مسواک زد و در صورت وجود پوسیدگی، نسبت به ترمیم آن اقدام نمود.
مرتب کردن دندان‌ها به‌روش ارتودنسی، استفاده از نخ دندان، حذف جرم دندانی، تعویض پرکردگی‌های غلط، ترک دخانیات، استفاده از دهان‌شویه، پرهیز از استرس و فشار عصبی، تغذیه‌ی مناسب و مراجعه‌ی منظم به دندانپزشک، در جلوگیری از بوی بد دهان بسیار مؤثر است؛ در ضمن تمیز نمودن سطح زبان با استفاده از وسیله‌ی مخصوص و یا همان مسواک معمولی در کاهش بوی بد دهان تأثیر به‌سزایی دارد.
در صورت عدم رفع بوی بد دهان با اقدامات فوق باید به بیماری‌های مزمن تنفسی، گوارشی و... مشکوک شد. لذا دراین موارد پس از مشورت با دندانپزشک باید بیمار را برای بررسی بیشتر به پزشک ارجاع داد